zaterdag 26 juni 2004 / Festivalkrant Festival Globalisering /

Nieuws & achtergrond

Het ABC van de globalisering

Of je nu dummie bent of ervaren tophopper, het globo-lingo staat vol raadselachtige en technische termen die niet voor iedereen gesneden koek zijn. De redactie van de festivalkrant helpt je een handje met het ABC van de Globalisering. En wat een tophopper is? Zoek maar op.

Auteurs (redactie festivalkrant Festival Globalisering): Jolein Baidenmann, Kees Driessen, Annieke Knijff, Sophie Koers, Saskia Konniger, Tanja van der Lelie, Miep Lenoir, Marlies Lensink, Iris Pronk, Peter Teffer, Friso Wiersum, Marianne Wilschut. Hoofdredactie: Evert Nieuwenhuis.

Of je nu dummie bent of ervaren tophopper, het globo-lingo staat vol raadselachtige en technische termen die niet voor iedereen gesneden koek zijn. Wat is Bretton Woods? Waarom hoor ik steeds in discussies 'In Bombay bleek dat...'? Waar staat PPP voor? En ging GATT nu over diensten of goederen? De redactie van de festivalkrant helpt je een handje met het ABC van de Globalisering. En wat een tophopper is? Zoek maar op.
NB: het teken > is een verwijzing naar een andere term die elders in het ABC wordt uitgelegd.

Adbusters
Parodieën op logo's of reclamecampagnes van (grote) bedrijven. Ze bekritiseren hun milieu- of mensonvriendelijke productiewijze of de producten zelf. Beweging tegen consumentisme. Belangrijkste bijbehorende publicatie is het Canadese reclamevrije tijdschrift Adbusters.

Anti- en andersglobalisten
Containerbegrip dat in zwang raakte tijdens de >WTO-top in >Seattle in 1999 ter aanduiding van de zeer diverse groep activisten die protesteerde tegen de huidige vorm van globalisering. Antiglobalisten zijn principieel tegen globalisering; andersglobalisten zien wel voordelen in globalisering, maar vinden dat die te weinig ten goede komt aan gewone mensen.

Biodiversiteit
Biologische diversiteit. Menselijk handelen, zoals ontbossing, monocultuur van grootschalige landbouw en >GMO's, kan de soortendiversiteit verminderen. Met andere woorden: steeds meer dier- en plantensoorten sterven uit.

Bombay
Indiase havenstad die nu >Mumbai wordt genoemd. In 2004 vond hier het >WSF plaats.

Bretton Woods
Plaats in de VS waar in 1944 door 44 landen de Bretton Woods Akkoorden werden gesloten. Daarin werd besloten tot oprichting van het >IMF en de >Wereldbank, ook wel Bretton Woods-instellingen genoemd. In 1995 kwam hieruit ook de wereldhandelsorganisatie >WTO voort.

Cancún
Mexicaanse badplaats waar in september 2003 de vijfde ministeriële >WTO-conferentie plaatsvond. Die mislukte onder meer omdat de EU en de VS onvoldoende bereid waren hun >landbouwsubsidies af te schaffen. De conferentie markeerde de opkomst van de ontwikkelingslanden van de >G20 als assertieve onderhandelingspartij.

Club van Rome
Wetenschappers, politici en captains of industry, verenigd in de Club van Rome, publiceerden in 1972 het alarmerende rapport 'Grenzen aan de groei'. De Club van Rome schetste een doemscenario bij een ongewijzigde omgang met het milieu en zette daarmee 'het milieu' op de politieke agenda.

Consuminderen
Minder consumeren, zuinig en sober leven. De term verwees oorspronkelijk vooral naar het gebruik van duurzame goederen om het milieu te sparen, bijvoorbeeld door recycling. Broertje van consumanderen: anders consumeren om mens en planeet te sparen.

Davos
Zwitsers bergplaatsje waar jaarlijks het >World Economic Forum wordt gehouden.

Doha-ronde
Onderhandelingsronde, vernoemd naar de hoofdstad van Qatar, waar hij in november 2001 van start ging. De Doha-ronde heet ook wel 'ontwikkelingsronde', omdat er speciale aandacht is voor de problemen van ontwikkelingslanden. In >Cancún belandde de Doha-ronde in zwaar weer.

Dumpen
Het verkopen van producten in het buitenland onder de lokale kostprijs. Zo dumpte de EU in de jaren tachtig landbouwoverschotten (boterberg, melkplas) in ontwikkelingslanden. Die wapenen zich tegen deze concurrentievervalsing door het instellen van importtarieven (zie >landbouwsubsidies).

Flitskapitaal
Door toegenomen >vrijhandel en technologische ontwikkelingen kan kapitaal tegenwoordig wereldwijd razendsnel worden verhandeld. Slechts vijf procent van die valutahandel houdt verband met goederen, de rest is speculatief. Door deze vliegensvlugge valutaspeculatie stijgen en dalen wisselkoersen sneller dan ooit. Zie >Tobin tax.

G8
De G8 (de vroegere G7 plus Rusland) is een overlegclub van rijke landen waar 'wereldzaken' worden besproken, zoals internationale handelsvraagstukken en het schuldenprobleem. De G7 waren Duitsland, Canada, Italië, Japan, Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten. De club bepaalt in hoge mate de agenda van internationale instellingen.

G20
Wisselende coalitie van ontwikkelingslanden op financieel-economisch terrein. India, China en vooral Brazilië ontpoppen zich als leiders. De G20 verzette zich tijdens de >WTO-top in >Cancún tegen een voorstel voor het landbouwhandelsbeleid van de grote economische machtsblokken, de VS en de EU.

GATS (General Agreement of Trade in Services)
WTO-verdrag om openbare diensten als elektriciteit, gezondheidszorg, drinkwatervoorziening en de post te >liberaliseren. Volgens voorstanders hebben consumenten zo meer keus uit efficiëntere dienstverlening. Tegenstanders vrezen dat commerciële instellingen het publieke welzijn minder belang toekennen dan de overheid.

GATT (General Agreement on Tariffs and Trade)
Verdrag om douanetarieven te verlagen en handelsconflicten te beslechten, een van de voorwaarden voor wereldwijde >vrijhandel. Voorloper (en inmiddels onderdeel) van de >WTO. De onderhandelingen vonden plaats in zogeheten rondes. Na de Uruguay-ronde (1986-1994) werd de >WTO opgericht.

Genua
Italiaanse stad waar tijdens een >G8-bijeenkomst in 2001 protesten uitbraken en honderden gewonden en een dode vielen onder westerse >anti- en andersglobalisten.

Globalisering
Proces van toenemende integratie op wereldniveau. Landsgrenzen verdampen en culturen, economieën en politieke systemen raken steeds meer vervlochten. De belangrijkste motoren achter globalisering zijn de sinds begin jaren tachtig gevoerde >vrijhandelspolitiek van het >IMF, de >Wereldbank en de >WTO, en technologische innovaties waardoor ideeën, informatie, goederen en kapitaal vrijer en sneller dan ooit over de wereld reizen (zie Wat is globalisering?).

GMO (Genetically Modified Organisms)
Verzamelnaam voor planten en beesten waaraan genetisch is gesleuteld. Planten zijn bijvoorbeeld resistent gemaakt tegen ongedierte en ziekten, zodat minder bestrijdingsmiddelen nodig zijn. In Europa en Azië bestaat verzet tegen GMO's, vanwege de onzekerheid over de gevolgen voor milieu en volksgezondheid op de lange termijn en omdat GMO-zaden vaak te duur zijn voor arme boeren.

IMF
Internationaal Monetair Fonds, opgericht tijdens een vergadering van de Verenigde Naties in 1944 (Akkoorden van >Bretton Woods). Het IMF verleent krediet aan zijn leden. Vooral ontwikkelingslanden maken hiervan gebruik. Het IMF wordt bekritiseerd vanwege zijn leenvoorwaarden (zoals >privatisering en >liberalisering) en voor de groeiende schuld van ontwikkelingslanden waartoe zijn strenge aflossingsregels hebben geleid.

Kapitalisme
Door Adam Smith (1723-1790) beschreven vorm van economie die uitgaat van wederzijdse comparatieve voordelen: mensen specialiseren zich in een bepaalde dienst of productie en verkrijgen wat ze niet zelf produceren door (ruil)handel. Concurrentie leidt tot de beste resultaten, is de achterliggende gedachte, terwijl tegenstanders pleiten voor samenwerking als economische grondslag.

Kyoto
Japanse stad waar in 1997 VN-lidstaten onderhandelden over het broeikaseffect, dat volgens de meeste wetenschappers vooral het gevolg is van CO2-uitstoot. Het Kyoto Protocol verplicht industrielanden tot een vijf procent lagere uitstoot in 2012 ten opzichte van 1990. De VS (ruim een derde van de wereldwijde CO2-uitstoot) ratificeerden niet, de EU (21 procent) wel; de handtekening van Rusland (17 procent) is nu noodzakelijk voor inwerkingtreding.

Landbouwsubsidies
Overheidssubsidies aan de landbouwsector waardoor producten goedkoper worden. Ze leiden tot concurrentievervalsing voor boeren in ontwikkelingslanden, zowel op hun lokale als op internationale markten. Het afbouwen van landbouwsubsidies in de EU en VS was de belangrijkste eis van ontwikkelingslanden op de >WTO-top in >Cancún.

Liberalisering
Proces waarbij belemmeringen voor markten worden weggenomen. Voor bestaande markten, zoals wanneer de vaste boekenprijs wordt losgelaten. En voor nieuwe markten, wanneer de overheid besluit een monopolie op te geven, zoals gebeurd is voor de postmarkt. Daartoe moest eerst het staatsbedrijf PTT geprivatiseerd worden tot TPG. Zie >privatisering.

Mercosur
>Vrijhandelsverdrag uit 1991 tussen Brazilië, Argentinië, Uruguay en Paraguay. Chili en Bolivia sloten zich later aan. De crises in Argentinië hebben Mercosur flink verzwakt. Brazilië wil met Mercosur Zuid-Amerika's rol in de wereld vergroten, terwijl de VS inzetten op de Free Trade Area of the Americas. Zie >regionalisering.

MIC (Militair Industrieel Complex)
Term gemunt in 1961 door de Amerikaanse president Eisenhower, die waarschuwde tegen te grote politieke invloed van het militaire establishment en de wapenindustrie. Nog altijd in zwang bij fervente >anti- of andersglobalisten.

Mumbai
Indiase stad (voorheen Bombay) waar in januari 2004 het vierde >World Social Forum (WSF) plaatsvond, na drie bijeenkomsten in het Braziliaanse >Porto Alegre.

MVO (maatschappelijk verantwoord ondernemen)
Ondernemen met oog voor arbeidsomstandigheden, milieu en mensenrechten. Het MVO-platform, opgericht door onder meer Amnesty International, CNV en de Consumentenbond, heeft richtlijnen opgesteld voor ondernemers.

NAFTA
North American Free Trade Agreement, waarmee de VS, Canada en Mexico in 1992 besloten de onderlinge importtarieven en handelsbarrières af te breken. Zie ook >regionalisering.

NGO (niet-gouvernementele organisatie)
Organisatie die niet afhankelijk is van (financiële) steun van regeringen. De meeste NGO's hebben geen winstoogmerk en zetten zich in voor een beter milieu, eerlijker handel, mensenrechten of ontwikkelingshulp.

Neoconservatisme
Ideologische basis voor het presidentschap van George W. Bush, met name op het gebied van de buitenlandse politiek: de VS hebben de morele plicht hun macht aan te wenden om vrijheid en democratie over de wereld te verspreiden. Neoconservatieven geloven in het heil van een vrije markt, met een minimale overheid.

Neoliberalisme
Economische school die >vrijhandel, >privatisering en >liberalisering hoog in het vaandel heeft staan. De overheid moet plaatsmaken voor zo veel mogelijk vrije marktwerking. Ook ontwikkelingslanden zouden daar beter van worden. >Anti- en andersglobalisten verzetten zich met name tegen de aanname dat dit voor alle landen en mensen de weg naar welvaart is.

OESO
Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling. Club van rijke industrielanden uit Europa, de VS, Canada, Australië en Japan. Opgericht in 1961 ter bevordering van handel en groei. Engelse afkorting: OECD.

OPEC
Organization of the Petroleum Exporting Countries (organisatie van aardolie exporterende landen). De elf (voornamelijk Arabische) leden trachten via deze organisatie stabiele inkomsten te genereren door de olieprijs te controleren. Belangrijke olieproducenten als de VS, Canada, Noorwegen en Oman zijn geen lid.

Porto Alegre
Braziliaanse stad waar de eerste drie edities van het >World Social Forum (WSF) werden georganiseerd (2000, 2001 en 2002). Na een uitstapje naar >Mumbai in 2003 keert het WSF in 2004 in Porto Alegre terug. De stad van president Lula wordt al twaalf jaar bestuurd door de PT (Partido dos Trabalhores) volgens een principe van participatief budget, een 'ultrademocratische' vorm van bestuur.

PPP
People, planet, profit: de drie principes van >maatschappelijk verantwoord ondernemen. Volgens critici slechts een schaamlap om winststreven te camoufleren. Volgens voorstanders een nieuwe manier van handeldrijven: duurzame ontwikkeling en winst maken hoeven elkaar niet te bijten en kunnen elkaar (op lange termijn) zelfs versterken. Anita Roddick gaf met The Body Shop een voorbeeld.

Praag
Plaats waar in 2000 de top van de >Wereldbank en het >IMF plaatsvond. Dit was tevens de eerste grote bijeenkomst van >anti- en andersglobalisten in Europa na de demonstraties in >Seattle.

Privatiseren
Het verkopen van publieke diensten aan particuliere bedrijven door overheden. Staat volgens critici op gespannen voet met het publieke belang van diensten als openbaar vervoer, water- en elektriciteitsvoorziening en onderwijs. In Nederland vooral geïllustreerd door de privatisering van de NS.

Race to the bottom
Theorie die stelt dat door het wegnemen van handelsbarrières (en het bevorderen van >vrijhandel) multinationale bedrijven naar landen met de laagste lonen en belastingen en de minste milieumaatregelen en arbeidersrechten zullen trekken, wat landen zal dwingen tot een competitie 'naar de bodem'.

Regionalisering
Integratie op regionaal niveau (en niet op mondiaal niveau, zoals >globalisering). Terwijl in >WTO-verband de discussies over een vrijere wereldmarkt worden gevoerd, ontstaan over de hele wereld regionale economische blokken. Zoals het Aziatische ASEAN, het Zuid-Amerikaanse >Mercosur, het Noord-Amerikaanse >NAFTA en in zekere zin ook de EU.

Seattle
Amerikaanse stad waar tijdens de >WTO-onderhandelingen in 1999 de >anti- en andersglobaliseringsbeweging haar mediadoorbraak beleefde. Duizenden demonstranten verstoorden het vergaderschema van de onderhandelaars. Seattle heeft voor veel activisten een bijklank à la Parijs 1968.

Sweatshops
Zweetwinkel, met verwijzing naar het woord sweatshirt. Sweatshops zijn naaiateliers en kledingfabrieken, waar arbeiders werken tegen lage lonen en onder slechte omstandigheden, met name in ontwikkelingslanden. Tegenover kleding uit sweatshops staat 'schone kleding'.

Tobin tax
Voorstel om belasting te heffen op internationale transacties in de wisselkoersmarkt. In reactie op de economische crisis in Azië in 1998 bepleit de organisatie ATTAC de wereldwijde invoering van de Tobin tax. De heffing zou speculatie op de wisselmarkten (zie >flitskapitaal) afremmen en daardoor de invloed van internationale markten op lokale economieën verminderen.

Tophopper
Anti- en andersglobalisten die van top naar top hoppen om te demonstreren. Dus of de >Wereldbank en >IMF nu in >Seattle vergaderen of de >WTO in >Cancún, de ware tophopper is erbij.

UNDP
United Nations Development Programme. Onderdeel van de VN dat armoedebestrijding en duurzame en democratische ontwikkeling beleidsmatig stimuleert. Het UNDP publiceert elk jaar het Human Development Report, over het welzijn (levensverwachting, alfabetiseringsgraad etc.) in ontwikkelingslanden.

Vrijhandel
Hoeksteen van >neoliberalisme en >kapitalisme. Het wegnemen van handelsbarrières, zoals >dumpen of importtarieven, en concurrentievervalsende maatregelen, zoals exportsubsidies of >landbouwsubsidies, zou voor een toename in handel en dus economische groei zorgen. >Anti- en andersglobalisten hebben minder vertrouwen in deze theorie, met name wanneer arme landen gedwongen worden hun economieën open te stellen voor concurrentie met veel grotere en sterkere westerse economieën en bedrijven.

Wereldbank
De International Bank of Reconstruction and Development, oftewel Wereldbank, is een uitvloeisel van de >Bretton Woods-conferentie in 1944, bedoeld om naoorlogs Europa weer op te bouwen. Tegenwoordig verstrekt de Wereldbank langlopende leningen aan ontwikkelingslanden. Volgens critici hebben de schuldeisers te veel zeggenschap over het economisch beleid dat deze landen moeten voeren om de hoogopgelopen rente en schuld terug te betalen.

World Economic Forum
Jaarlijkse bijeenkomst in het Zwitserse bergplaatsje >Davos van met name politici en topmanagers uit het bedrijfsleven. Belangrijkste doel is naar eigen zeggen te 'ondernemen in dienst van het mondiale algemeen belang'. Volgens tegenstanders is het WEF een ondoorzichtige bijeenkomst waar de armsten van de wereld niet of nauwelijks vertegenwoordigd zijn, terwijl ze wel de gevolgen ondervinden van de genomen beslissingen. Het >World Social Forum is een tegenhanger.

World Social Forum
Jaarlijkse bijeenkomst van >NGO's, vakbonden, politieke partijen en activisten uit de hele wereld om te praten over de effecten van globalisering op het gebied van milieu, eerlijke handel, burgerrechten en politiek. Oorspronkelijk Frans-Braziliaans initiatief. Tegenhanger van het >World Economic Forum en verzamelplaats van >anti- en andersglobalisten. Het WSF vond in 2004 plaats in >Mumbai, India, daarvoor in >Porto Alegre, Brazilië.

WTO
World Trade Organisation (Wereldhandelsorganisatie), opvolger van >GATT. Internationale organisatie van meer dan 145 landen, opgericht in 1995, die handelsafspraken tussen de lidstaten vastlegt. Doel is mondiale >vrijhandel. De WTO kan leden boetes opleggen als zij zich niet aan de afspraken houden. >Anti- en andersglobalisten vinden dat bij de besluitvorming binnen de WTO niet genoeg rekening wordt gehouden met ontwikkelingslanden.

Zie ook De Grote Globaliseringsgids - van Aandeelhouder tot Zapatista (Van Gennep, 2005)