woensdag 1 december 1999 / onzeWereld / Geschreven met Jeroen Thijs

Reportages & interviews

De omstreden erfenis van Nyere

Tanzania huilt. De dood van vader des vaderlands en oud-president Julius Nyerere (afgelopen 14 oktober) heeft de eenheid van het land in gevaar gebracht. Tegelijkertijd schept Nyereres overlijden uitzicht op een volwassen democratie. “Nyerere was slecht voor de democratie.”

In Dar es Salaam, de regeringsstad, is de spanning voelbaar. Er is opvallend veel politie op straat. De regeringspartij CCM sluit angstvallig de gelederen en houdt de pers op veilige afstand. In het perscentrum wordt zelfs gespeculeerd over de kansen op een militaire coup of paleisrevolutie.

Oppositieleider Prince Bagenda van de NCCR (National Convention of Constitutional Reform) analyseert vanuit zijn advocatenpraktijk op beheerste en eloquente wijze de situatie. “Nu Nyerere dood is moet Tanzania opnieuw kiezen. Het kan niet anders of er ontspint zich een strijd tussen de socialisten en de liberalen. De huidige president Benjamin Mkapa luisterde met het ene oor naar Nyerere, het andere naar het IMF, de Wereldbank en de multinationals. Mkapa moet nu laten zien wat hij waard is, en ik vrees dat hij niet meer dan een masker van Nyerere is geweest.”

Jakaya M. Kikwete, minister van Buitenlandse Zaken (CCM; Partij van de Revolutie) lacht laconiek om deze observaties. “Waarom zal er onrust binnen CCM of Tanzania ontstaan? De dood van Nyerere is geen issue, dus waarover zouden we het oneens moeten zijn? President Benjamin Mkapa is geen lege huls maar een sterke man. Hij staat in niemands schaduw. Geloof me: er zijn momenteel geen spanningen in CCM of Tanzania en die komen er ook niet.”
Julius Kambarage Nyerere richtte in 1954 de eerste nationale politieke partij van Tanzania op (de voorloper van CCM) en effende zo de weg voor de bevrijding van het Britse koloniale juk in 1961. Nyerere werd de eerste president van het onafhankelijke Tanzania. Hij introduceerde het ‘Afrikaans Socialisme’, met als pijlers zelfredzaamheid en ‘ujaama’, zorg voor elkaar. De meest in het oog springende consequentie waren de ujaama-dorpen: boeren werden al dan niet gedwongen gegroepeerd in communeachtige gemeenschappen. Het werd een fiasco: in 1976 werden de dorpen als gevolg van scherp dalende oogsten gesloten.

De dood van Nyerere leidt tot een crisis in Tanzania waarvan hijzelf de kiemen heeft gezaaid. Eind jaren tachtig liep de roestige socialistische machine definitief vast en economisch zat Tanzania volledig aan de grond. Binnenlandse oppositionele geluiden werden steeds luider. Als voorwaarde voor verdere hulp eisten het IMF, de Wereldbank en donorlanden liberalisatie van de markt en de invoering van een meerpartijenstelsel. Er volgden jaren van touwtrekken, waarin Nyerere voelde dat het tij niet meer te keren was en hij trad derhalve in 1985 als eerste Afrikaanse president vrijwillig af. In 1995 werden de eerste verkiezingen met meerdere politieke partijen gehouden. Nyerere keerde uit onvrede terug op het politieke toneel en verbaasde vriend en vijand door de onbekende en onbeminde Benjamin Mkapa te parachuteren als meest geschikte presidentskandidaat. En dat terwijl CCM al lang en breed een kandidaat had gekozen: de huidige minister van Buitenlandse Zaken Kikwete. Nyerere nam Mkapa, die hij jaren terug had lesgegeven, op sleeptouw tijdens de verkiezingscampagne. Niemand was verbaasd dat Mkapa de chaotische verkiezingen won. De vraag is nu hoe hoog de prijs is die president en partijleider Mkapa moet betalen, nu Nyerere er niet meer is.

Professor F. Senkoro, decaan van de faculteit Kunsten en Sociale Wetenschappen van de Universiteit van Dar es Salaam en onafhankelijk politiek analist: “Er komt een conflict binnen CCM en daarmee binnen de regering, waar alle CCM-kopstukken deel van uitmaken. Maar onderschat Mkapa niet. Welbeschouwd heeft hij heel goed werk geleverd: hij heeft stabiliteit en economische groei gebracht, de corruptie bestreden, de belastinginning op orde gebracht en hij heeft goede relaties opgebouwd met het buitenland. Het volk en CCM zien dat. Het lot van Tanzania valt of staat niet bij de dood van een man, zelfs niet Nyerere.”

Volgens Magdaleni Ngaiza, hoofddocent ontwikkelingseconomie aan de Universiteit van Dar es Salaam, zijn er wel degelijk spanningen: “Nyerere was een van de belangrijkste Afrikaanse leiders, maar op dit moment is zijn dood goed voor het land. Nyerere dempte elke controverse binnen CCM en daarmee binnen de politiek. Zijn wil was wet. Nu krijgt CCM veel meer kansen om diversiteit en discussie te ontwikkelen. De gehele nationale politiek zal daardoor uitdagender, levendiger en volwassen worden. Nyerere begreep niet dat harmonie niet altijd het beste is voor een partij.”

Witheet
Ngaiza benoemt misschien wel het belangrijkste gevolg van Nyereres dood: de mogelijkheid een volwassen democratie in Tanzania te ontwikkelen. Sinds het toelaten van andere partijen dan CCM, is er van serieuze oppositie nog geen sprake.

De belangrijkste oppositieleider in Tanzania, Augustino Mrema van de Tanzanian Labour Party (TLP), wil graag uitleggen hoe dat komt. Witheet zit hij achter zijn bureau, nog geen dag terug uit een politiecel. Hij werd opgepakt vanwege het organiseren van een niet officieel aangekondigde demonstratie. Mrema: “Nyerere was slecht voor de democratie. In 1995 heb ik geen cent gekregen om campagne te voeren, terwijl Nyerere met een zak regeringsgeld in de ene en Mkapa in de andere hand door het land trok. Hoe kon ik dan in vredesnaam de verkiezingen winnen?” Desalniettemin werd Mrema tweede achter Mkapa met 28 procent van de stemmen.

Volgens Mrema (voorheen CCM-minister van Binnenlandse Zaken) probeert de regering ook actief de oppositie te hinderen: “De overheid beheerst de pers. Geen journalist durft ook maar iets negatiefs over CCM te schrijven, laat staan iets positiefs over mij. Een tijd geleden werd ik door de rechter veroordeeld omdat ik op illegale wijze zou zijn overgestapt naar mijn huidige partij, de TLP. De kranten stonden er bol van. Maar gisteren is mijn beroep op die uitspraak toegekend en wat schrijven de kranten daarover? Niets!”

Mrema overdrijft en staat bekend als het enfent terrible van de Tanzaniaanse politiek, maar zijn klacht over de informele censuur in Tanzania is gegrond. Soms is de censuur ook formeel: zo is de krant Majira een week in de ban gedaan na een publicatie over de onevenredig hoge salarissen van ministers en parlementariërs. Eerder heeft Mkapa een andere krant verboden naar aanleiding van een publicatie over verkiezingsfraude op Zanzibar. En dat ondanks een gerechtelijk uitspraak die de krant het recht gaf het artikel te publiceren. Mrema: “De dood van Nyerere zal de democratie in Tanzania nog verder om zeep helpen. CCM voelt zich momenteel zwak – terecht – en zal de oppositie verder de grond in trappen. Met alle denkbare middelen.”

Abominabele oppositie
Minister Kikwete wuift de kritiek lachend van de hand: “De verhalen dat wij met regeringsmiddelen de oppositie dwarsbomen zijn volstrekt ongegrond. Het is Justitie die Mrema aanklaagt, niet de regering of CCM. En als ik u wat over Mrema mag vertellen: die man heeft zoveel rechtzaken over van alles en nog wat!” Druk gesticulerend stelt hij dat de oppositie eerst maar eens de hand in eigen boezem moet steken: “Mrema’s echte probleem, en dat geldt ook voor de andere oppositieleiders, is dat zij geen echte politieke partij zijn. Wat is hun agenda? Wat zijn hun idealen? Niemand heeft mij dat ooit kunnen uitleggen. In onze begindagen hadden wij ook vele problemen. Het is een fase waar partijen nu eenmaal doorheen moeten, maar zijn wij, CCM, daarom schuldig aan de problemen van TLP of NCCR?”

Bagenda, leider van NCCR, deelt opvallend genoeg deze kritiek van Kikwete: “De toestand van de oppositie in Tanzania is ronduit abominabel te noemen. Er is geen verenigd front, er zijn veel te veel partijen, partijen die bovendien nauwelijks een achterban hebben. Onze zwakte heeft met een gebrek aan financiële middelen te maken, met grondwettelijke problemen, maar ook met intellectuele capaciteiten. Heden ten dage wordt politiek in dit land visieloos bedreven, alsof het om handel gaat.” Bagenda noemt zichzelf de uitzondering die de regel bevestigt: “Mrema ageert alleen maar, ik bied alternatieven.”

Behalve een impuls voor de democratie in Tanzania, zet de dood van Nyerere de staatkundige eenheid van het land onder druk. Tanzania is een unie tussen het vasteland (Tanganyika) en het eilandenrijk Zanzibar. Het heeft nooit geboterd tussen de twee: beide gebieden hebben een eigen geschiedenis en cultuur. De handelslustige Zanzibari voelen zich steeds meer geremd door het – wereldvreemde – Tanganyika. En de Tanganyikanen vinden dat het kleine Zanzibar onevenredig veel aandacht en middelen opeist.

Een breuk tussen Zanzibar en Tanganyika druist in tegen een van de pijlers van Nyereres gedachtegoed: eenheid als waarborg voor stabiliteit, vrede en ontwikkeling in versplinterd Afrika. Volgens Nyerere had een genocide als in Rwanda en Burundi nooit plaatsgevonden als zij onderdeel hadden uitgemaakt van een sterke Afrikaanse unie. Rivaliserende volkeren zouden dan meer bewegingsruimte hebben en er zou meer druk uitgaan van de overkoepelende unie om de geschillen te slechten.

TLP-leider Mrema: “De unie is nooit populair geweest, niet onder de bevolking en niet onder politici. Maar niemand durfde zijn mond open te doen tegen Nyerere, uit angst zijn positie te verliezen binnen CCM. Nu is er niemand meer die tegenstanders de mond kan snoeren. Het uit elkaar vallen van de unie is onvermijdelijk.”

Catastrofaal voor Zanzibar
Bagenda (NCCR) deelt Mrema’s voorspelling: “De unie is een initiatief van twee individuen: Nyerere en sjeik Abeid Karume, de toenmalige president van Zanzibar. Nu beiden overleden zijn [Karume werd vermoord in 1972, EN & JT], is er geen reden meer de twee gebieden niet op te delen. Op dit moment zijn er twee regeringen met hun eigen president en ministers: een voor Zanzibar, en een overkoepelende voor Tanzania als geheel. Zanzibar wil het liefst weer een soevereine staat zijn. En Tanganyika heeft een romantisch verlangen naar een geheel eigen staat. Daarnaast zijn er geschilpunten over de verdeling van macht en financiële hulp. Mocht het daadwerkelijk tot een splitsing komen, dan is dat catastrofaal voor Zanzibar. Het eiland beschikt over te weinig middelen om het zelfstandig te kunnen rooien en vele Zanzibari die op het vasteland werken zouden hun baan verliezen omdat ze dan terug moeten naar Zanzibar.”
Kikwete, minister van Buitenlandse zaken, verkondigt het officiële regerings- en partijstandpunt. “Waarom zou de unie gevaar lopen? Volgens mij zijn er juist veel voorstanders van de unie, zowel binnen CCM als onder het volk. Wie is er precies gebaat bij een breuk? Niemand anders dan politici van de oppositie. De CUF wil de macht op Zanzibar, de TLP en NCCR spelen in op angst van het volk om op die manier CCM in een kwaad daglicht te stellen.” Overtuigen doet Kikwete niet: bij het bekendmaken van Nyereres dood deed Mkapa een nadrukkelijk beroep op de bevolking de nationale eenheid te bewaren. Oud-leiders en de secretaris-generaal van CCM volgden Mkapa daarin enkele dagen later.

Nyereres erfenis mag omstreden zijn, maar vriend en vijand zijn het eens over de grootste verdienste van Nyerere: stabiliteit in Tanzania, ondanks de geschillen tussen Tanganyika en Zanzibar. Tanzania kent grote diversiteit: er wonen ruim honderd volken en er zijn vier religies . Maar Nyerere smeedde een natie. Hij gaf iedereen hetzelfde onderwijs en dezelfde gezondheidszorg en riep het Swahili uit tot nationale voertaal. Zelfs Nyereres meest uitgesproken tegenstander Mrema steekt de loftrompet: “Het gevecht om zijn erfenis is begonnen, maar etnische of religieuze verschillen spelen daarbij geen rol. Dat is het grootste geschenk dat Nyerere heeft achtergelaten.”

Met dank aan Jonas Kamaleki